Phần khó nhất khi đồng hành cùng một đội sinh viên đi thi khởi nghiệp hiếm khi là mô hình kinh doanh. Mô hình lệch thì sửa được trong một buổi, con số sai thì tính lại, slide xấu thì làm lại. Thứ khó hơn nhiều là cái trần mà các em tự đặt lên đầu mình, cái trần quyết định các em cho phép mình nghĩ lớn tới đâu.
Tấm chứng nhận trong ảnh do Bộ Giáo dục và Đào tạo ký tại Hà Nội, ngày 19 tháng 4 năm 2026. Trên đó là tên dự án Cốc sinh học MACUP – Green Start For Kids, đoạt giải Khuyến khích Vòng Chung kết cuộc thi "Học sinh, sinh viên với ý tưởng khởi nghiệp" lần thứ VIII. Phần người hướng dẫn có hai cái tên: ThS. Lê Thị Thu Hương, Phó Giám đốc Trung tâm Sáng tạo và Ươm tạo FTU (FIIS), Trường Đại học Ngoại thương, và tôi, với tư cách Founder kiêm CEO Công ty Cổ phần Ulstraw.
Tôi giữ tấm chứng nhận này, nhưng phải nói rõ ngay từ đầu rằng người làm phần nặng nhất không phải tôi. Mentor ngồi cạnh vài buổi, hỏi những câu khó, chỉ ra chỗ hở. Còn việc sửa lại đề án, đứng trước hội đồng và trả lời phản biện thì đội tự làm hết.
Đội MACUP bắt đầu từ chỗ chưa có gì để dựa vào
Trưởng nhóm là Hoàng Mai, sinh viên Trường Đại học Ngoại thương. Chúng tôi không quen nhau trước đó, đội được ghép với mentor qua chương trình của cuộc thi, đúng kiểu một cái duyên tình cờ. Mai mô tả điểm xuất phát của cả đội rất thẳng: chưa hề có kinh nghiệm trong khởi nghiệp hay kinh doanh, nên đề án còn khá nhiều điểm yếu.
Phần lớn thời gian mentor là những việc rất bình thường
Không có gì kịch tính trong các buổi ngồi với nhau. Chúng tôi soi lại đề án theo đúng thứ tự mà một hội đồng sẽ soi: khách hàng là ai, họ trả tiền vì điều gì, con số nào đang là giả định chứ chưa phải dữ liệu. Có buổi dành gần hết cho việc tập trả lời phản biện, vì đó là chỗ một đội chưa đi thi bao giờ dễ mất điểm nhất.
Tôi xuất thân từ kỹ thuật và là người làm sản phẩm, nên chỗ tôi kéo mạnh tay nhất luôn là đưa đội tới một bản MVP sớm nhất có thể. Không phải vì bản đầu tiên sẽ tốt, nó gần như chắc chắn không tốt, mà vì mọi tranh luận trong phòng họp cứ đứng nguyên tại chỗ cho tới lúc có một thứ cầm được trên tay.
Đây cũng là chỗ hầu hết đội sinh viên còn thiếu. Đề án viết đẹp, thị trường tra đủ, tài chính dựng xong, mà sản phẩm thì vẫn nằm trên slide. Với những đội làm sản phẩm vật lý như MACUP, khoảng cách đó còn rộng hơn nữa: một trang web hỏng thì sửa xong trong buổi tối, còn một chiếc cốc phải đi qua vật liệu, khuôn và mẫu thử rồi mới biết cầm lên có đúng cảm giác mình tưởng tượng hay không. Mỗi vòng lặp tốn tiền thật và thời gian thật, nên đội bắt đầu càng muộn thì càng ít lần được sai.
Khung để soi đề án thì tôi không nghĩ lại từ đầu cho mỗi đội. Những bản mẫu tôi vẫn mở ra trong lúc ngồi với các đội đều nằm sẵn trong bộ tài nguyên khởi nghiệp trên site: Lean Canvas để bày ra giả định nào chưa ai kiểm, Checklist Khởi Nghiệp cho những việc dễ quên khi cả nhóm đang cuống, Pitch Deck Template cho vòng thi. Tải về được hết, không cần trả phí.
📥 Tải miễn phí
Lean Canvas Template
Phần đó cần, và nó chiếm phần lớn thời lượng. Nhưng thứ Mai nhớ lâu nhất về sau lại không nằm trong số đó.
Điều Hoàng Mai nhớ lâu nhất là một câu về tầm nhìn
Khi viết lại cảm nhận sau cuộc thi, Mai chép gần như nguyên văn một câu tôi nói trong lúc mổ xẻ đề án: "Em có thể khởi nghiệp bằng bất kể thứ gì, kể cả những thứ nhỏ nhất, nhưng em hãy cho giám khảo thấy em có tầm nhìn lâu dài và em sẽ không chỉ dừng lại ở thứ đó."
Tôi không nghĩ câu đó hay hơn những buổi ngồi bóc khách hàng hay soi lại con số. Nó ở lại vì nó chạm đúng chỗ đội đang tự thu mình. Một chiếc cốc sinh học, đặt cạnh những đề án nghe hoành tráng hơn ở vòng chung kết, rất dễ làm chính người làm ra nó thấy mình bé.
Mà hội đồng thì không mua sản phẩm đang đặt trên bàn. Một cuộc thi khởi nghiệp dành cho sinh viên, xét cho cùng, là một vụ đặt cược vào người: cái đội đang có, cái đội sẽ làm tiếp, và lý do để tin rằng chính đội này làm được. Sinh viên hay dồn gần hết thời lượng cho vế thứ nhất, vì đó là vế duy nhất các em cầm chắc trong tay, và cũng là vế nhỏ nhất trong ba vế.
THINK BIG không phải là nói to
Đây là chỗ dễ hiểu nhầm nhất, nên tôi nói rõ với đội ngay từ sớm rằng nghĩ lớn không phải là phóng đại. Một con số thị trường tỷ đô dán lên slide mà không có đường nối về thứ đội đang làm thật sẽ bị vòng phản biện lật ra trong hai câu hỏi, và lúc đó cả phần còn lại của bài thi cũng mất tin theo.
Ranh giới tôi dùng đơn giản thôi: mỗi bước trong tầm nhìn phải xuất phát được từ thứ đang có thật. Từ một chiếc cốc sang một dòng sản phẩm cho trường học là một bước kể được. Từ một chiếc cốc nhảy thẳng sang một nền tảng giáo dục xanh cho cả nước, bỏ trống đoạn ở giữa, thì không.
Kết quả trên giấy, và cuộc thi không có tên tôi
MACUP đoạt giải Ba cấp Trường, rồi giải Khuyến khích cấp Bộ ở Vòng Chung kết lần thứ VIII. Nói cho sòng phẳng, Khuyến khích không phải giải cao nhất của cuộc thi, và tôi không viết bài này như một chiến thắng.
Tín hiệu tôi tin hơn tấm giấy đến muộn hơn. Cuộc thi khép lại thì mentor và đội cũng hết trách nhiệm với nhau. Rồi Mai tham gia một cuộc thi khác, chương trình đó không có tôi trong danh sách mentor, và em chủ động nhắn xin tôi coach thêm cho đội.
Một lời cảm ơn lúc trao giải thì ai cũng nói được. Chủ động quay lại tìm cùng một người ở một sân khác, khi không còn ai xếp đặt nữa, là thứ khó diễn hơn nhiều.
Thứ tôi thật sự làm khi mentor một đội sinh viên
Sau khá nhiều đội đã đi qua, tôi nghĩ phần lớn thời gian coaching không phải là dạy thêm cái các em chưa biết. Kiến thức thiếu thì tra được, và bây giờ tra nhanh hơn bao giờ hết.
Cái trần tự đặt thì khác. Nó không hiện ra trong bản kế hoạch, không ai tự nhìn thấy nó, và nó âm thầm quyết định đề án được viết lớn tới đâu trước cả khi câu đầu tiên được gõ xuống. Việc của người ngồi cạnh, nhiều khi, chỉ là chỉ cho thấy nó tồn tại.
